نکته ها و توصیه ها
اشاره
مدیران و معلمان برای کسب موفقیت در ارتقای کیفیت اجرای برنامههای درسی، به دانش و اطلاعاتی گسترده نیاز دارند؛ دانش و اطلاعاتی که از منابع موثق و معتبر قابل حصول باشد. مدارس و کلاسهای درس امروز، بسیار ناهمگنتر و پیچیده تر از مدارس و کلاسهای گذشته اند. به دلیل وجود تفاوتهای فردی و فرهنگی، چهدر جامعه ی دانش آموزی و چه در جامعه ی معلمان و کارکنان مدارس، و نیز بهدلیل چندوجهی بودن فرهنگ و محیط مدارس و کلاسها، معلمان و مدیران مدارس به عنوان رهبران آموزش و سکانداران چرخه ی یادگیری، با چالش های متعدد و متنوع رو به رو هستند.
چگونگی رویا رویی با معضلات و چالشها، بدون شک در کیفیت اجرای برنامههای درسی، به عنوان مهمترین مؤلفه ی مسئولیتی و کاری مؤثر است. در این دوره از انتشار مجله (دورهی بیست و پنجم) کوشش بر این است که در هر شماره چند نکته یا توصیه ی کلیدی ارائه شود که بهطور عام راهگشای ارتقای کیفیت اجرای برنامههای درسی در مدارس و کلاسهای درس باشد؛ نکتههایی که حاوی اصول و بایستهها در جهت تحقق هدفهای برنامههای درسی باشد و در نهایت به کسب درجات بالای کیفیت اجرا در مدارس بینجامد.
میکوشیم نکته ها بیشتر در ارتباط با ماهیت یادگیری و چگونگی یادگیری توسط دانش آموز و فرایند تفکر او بر مبنای یافته های جدید روانشناسی یادگیری و دانش مدرن فناوری اطلاعات و ارتباطات مطرح شود
میکوشیم نکته ها بیشتر در ارتباط با ماهیت یادگیری و چگونگی یادگیری توسط دانش آموز و فرایند تفکر او بر مبنای یافته های جدید روانشناسی یادگیری و دانش مدرن فناوری اطلاعات و ارتباطات مطرح شود؛ به نحوی که معلمان و رهبران آموزشی علاقهمند امروزی بتوانند در عمل از آنها استفاده کنند و موجبات رضایت خاطر و موفقیت دانش آموزان را فراهم نمایند.
توصیه ها
الف) ایجاد فضای خلاقیت و توانمندی در مدرسه و کلاس درس
1. برای کسب موفقیت، همه ی دست اندر کاران تحقق هدفهای برنامه ها را در برنامه ریزی مشارکت دهید.
2. دانش آموزان را در انتخاب راه و روشهای موفقیت آزاد بگذارید و از ابتکارات آنها استقبال کنید.
3. فرصت و امکان مبادله ی افکار و ایده های نو را برای افراد و گروهها به وجود آورید.
4. از روشهای بارش مغزی یا سیالسازی ذهن بهره ی کافی بگیرید.
5. از سختگیریهای مقرراتی بپرهیزید.
6. از باز خوردهای مثبت و فوری برای افزایش انگیزش استفاده کنید.
7. از واگذاری مسئولیت به افراد و گروهها نهراسید.
8. مدیریت در یادگیری، خودگردانی و خود ارزیابی را ترویج دهید.
9. در مدیریت و راهبری آموزشی، مبتکر و خلاق باشید.
10. شیوههای ارزشیابی را با تنوع روشهای کسب موفقیت دمساز کنید.
جمله ی (همهی کودکان میتوانند یاد بگیرند)، زمانی تحقق پیدا میکند که به عنوان معلم بتوانیم راه درست یاددهی و یادگیری را پیدا کنیم.
ب) تعدیل و اصلاح فرایند فعالیتهای مدرسه و کلاس درس
1. اگرچه فعالیتهای متعددی در مدرسه و کلاس درس صورت میگیرد، اما اساس فعالیتها، یاددهی و یادگیری است. یاددهی و یادگیری پیوسته باید مرکز توجه باشد و سایر فعالیتها به نوعی فرایند یاددهی _ یادگیری را حمایت، تقویت و پشتیبانی کند.
2. سیاستها، رویهها، روشها، ارزشها، اعتقادات و ساختارهای ارتباطی که یک نظام اجتماعی همچون کلاس درس یا مدرسه را به وجود میآورند، در واقع به نوعی معماری اجتماعی تلقی میشوند. اصلاح این چنین معماری، به عبارت دیگر اصلاح سیاستها، روشها و رویهها و ساختارهای ارتباطی، همزمان با اصلاح جریان فعالیتها، احتمال کسب موفقیت کامل در اجرای برنامههای درسی را دو چندان میکند. این اصلاح در هر دو سطح مدرسه و کلاس درس، توسط مدیر و معلم قابل اعمال است.
3. اصلاح ارتباط ها در ابعاد گوناگون، ارتباط میان دانشآموز و معلم، دانشآموز و دانشآموز، معلم و اولیاء، مدیر و معلم، مدیر و اولیاء و ارتباط کارکنان با یکدیگر، از دیگر عوامل مؤثر در کسب موفقیت در اجرای مطلوب برنامههای درسی است. معلمان و راهبران آموزشی بهتر است در همان زمان که به اصلاح و تعدیل و تقویت فعالیتها و معماری اجتماعی مدرسه و کلاس درس میپردازند، به اصلاح و بهبود ارتباطها در ابعاد گوناگون نیز توجه خاص داشته باشند. توصیه این است که محیطی برای یادگیری در مدرسه و کلاس درس به وجود آید تا مشوق برقراری ارتباطات اجتماعی مثبت و مشارکت فعال در فرایند یادگیری باشد.
4. هماهنگی با تنوع تواناییهای دانشآموزان، عاملی دیگر در کسب موفقیت در اجرای برنامههای درسی و ارتقای کیفیت اجراست. این گفته که((همهی کودکان میتوانند یاد بگیرند))، زمانی تحقق پیدا میکند که به عنوان معلم بتوانیم راه درست یاددهی و یادگیری را پیدا کنیم.))
رویکرد جدید در آموزش و یاد دهی این است که به جای ارائهی یک برنامهی درسی یکسان به گروهی نامتجانس و غیر هم توان، شیوهای را برای یاد دهی برگزینیم که برای سازگاری با نیازهای همهی انواع دانشآموزان (ضعیف، متوسط و قوی) قابلیت انعطاف در طراحی را داشته باشد. در کلاسهای نامتجانس، تهیهی طرح درس با توجه و تأکید بر نکات زیر ضروری است:
* علاقهی دانشآموزان در انتخاب مواد و محتوای برنامه لحاظ شود.
* استفاده از منابع و مواد متعدد و گوناگون ممکن و عملی باشد.
* حق انتخاب نوع تکالیف درسی، برای دانشآموزان محفوظ بماند.
* زمان تدریس بر مبنای حوصلهی دانشآموزان منعطف باشد.
* ارزشیابی دانشآموزان با برنامهی یادگیری آنها هماهنگ شود.
نکتهها
* انتظار این نیست که مدیر مدرسه یا معلم کلاس درس، همهچیز مربوط به آموزش و پرورش را بداند، اما انتظار این است که مجموعه شایستگیهایی را که برای موفقیت در انجام مسئولیتها و وظایف خویش لازم است، بهخوبی بشناسد و وجود خود را به کسب آن شایستگیها مزین کند.
* هدایت مؤثر آموزش و یادگیری، عملی تکنفره نیست، بلکه به مشارکت دیگران نیازمند است. احساس احترام به نظر دیگران و دعوت آنها به مشارکت در برنامهریزیهای اجرایی برنامههای درسی، به ارتقای کیفیت اجرا کمک و تحقق هدفهای مورد نظر در برنامه را تسهیل میکند.
* هیچ سبک رهبری واحدی نمیتواند در حل مشکلات و مسائل دنیای به سرعت در حال تغییر امروز کاملا"موفق باشد. مدیران و معلمان باید باشناخت تواناییها و ضعفهای خود و شناخت عوامل دست در کار دیگر، اعم از کارکنان، همکاران و دانشآموزان، سبکهای رهبری خود را تعدیل و اصلاح کنند و آن را بسته به موقعیت، در جهت تحقق هدفهای مورد نظر تغییر دهند.
* توجه به سبکهای یادگیری دانشآموزان و رجحانهای فردی آنها، از ضرورتهای مهم آموزش است. دانشآموزانبر مبنای ساختار و عملکرد مغز خود با رجحانهای متفاوت، مطالب را یاد میگیرند. برخی از رجحان بینایی برخوردارند و از طریق خواندن و مطالعه بهتر یاد میگیرند و برخی دیگر رجحان شنوایی دارند و از طریق گوش کردن و شنیدن بهتر میآموزند. برخی نیز از رجحانهای لمسی و جنبشی برخوردارند و کارهای یدی را بهتر و سریعتر یاد میگیرند.
شناخت رجحانهای فردی و متناسب کردن شیوههای یاددهی و یادگیری با آنها، از عوامل مهم و تأثیرگذار در ارتقای کیفیت اجرای برنامههای درسی است. از وسایل متنوع دیداری، شنیداری و حرکتی به تناوب یا همراه با هم استفاده کنید.
یادگیری با یادسپاری تفاوت اساسی دارد
نکتهی قابل ذکر این است که هیچگاه نباید به یادگیری بسنده شود. حفظ و نگهداری مطالب در حافظهی بلندمدت و یادسپاری مطالب یاد گرفته شده، به اندازهی خود یادگیری مهم است. استفاده از راهبردهای مؤثر و مفید، تقویت و حفظ و نگهداری مطلب، از نکتههای کلیدی در ارتقای کیفیت اجرای هر برنامهی درسی است.
بهرهگیری از ابزارهای متنوع و گوناگون آموزشی، همراه کردن آموزش با فناوریهای مناسب، استفاده از رسانههای متعدد، مرور، تمرین و تکرار کافی، ارزشیابی مستمر و بهجا نیز میتواند موجبات یادسپاری قویتر را فراهم کند. همچنین رعایت توالی منطقی مطالب، پیوند یا تلفیق موضوعات و مقولههای همگن و همخوان، تصویرسازی ذهنی، ارائهی اطلاعات و دانش بر مبنای شباهتها و تفاوتها، مزایا و معایب، سلسلهمراتب و نظایر آن، همه به نوعی در کمک به یادسپاری مطالب سهیم و مؤثر هستند.
نکتهی قابل توجه دیگر در زمینهی یادسپاری خوب مطالب، توجه همزمان به ابعاد شناختی، عاطفی و روان حرکتی موضوع یا مطلب مورد یادگیری است. برخورداری از احساسات و عواطف خوب و مثبت، مشوق و برانگیزاننده و لذتبخش و عاری از تهدید و ترس بههنگام یادگیری، بسیار مؤثرتر از داشتن حالات احساسی بد و منفی، غمافزا و دلسرد کننده عمل میکند و موجبات یاد سپاری قوی را فراهم میسازد. جای شبهه نیست که یادگیری توأم با عمل، کار یدی و دست ورزی، بهرهگیری از ابزارهای رسانهای و رایانهای، بسیار ماندگارتر و با ثباتتر از یادگیری نظری و ذهنی است.
((ارزشیابی)) نقش کاملا"استثنایی دارد
نقش ارزشیابی، به ویژه ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، به پاسخگویی به سیاستمداران و طبقهبندی دانشآموزان به قبولی و مردودی محدود نیست. مهمترین نقش ارزشیابی، فراهمکردن زمینههای شناخت از چگونگی یادگیری، درجهی تحقق هدفهای برنامهی درسی و تعیین ویژگیها و توانمندیهای مثبت و منفی یادگیرندههاست و مهمترین اثر آن مشخص کردن نقاط اصلاح، ترمیم، تکمیل و فراهم کردن زمینه برای جبران کاستیها و نقطهضعفهاست.
ارزشیابی خوب و کیفی با بهرهگیری از شیوه های نوین مثل تشکیل پوشهی کارنما و خودسنجی میتواند، زمینههای یادگیری بهتر و بیشتر را برای دانشآموز فراهم کند. ارزش یابی های ملاک مرجع، همیشه در حوزهی یادگیری، بر ارزشیابیهای نورم مرجع رجحان دارند. بهعلاوه، سنجشهای عملکردی و آزمون از فعالیتهای عملی، ابزارهای دقیقتری برای هدایت یادگیریاند تا آزمونهای استاندارد یا معلمساختهی تستی و مداد و کاغذی. توصیههای زیر میتواند در انتخاب ابزارهای سنجش عملکرد، مفید واقع شود:
* ابزار سنجش چالشهای فکری و هوشی را بطلبد، نه صرفا" اجرای یک سلسله کارهای مجزا و پشت سرهم.
* اجرای عمل، نشانگر کوشش در یک موضوع خاص در یک حوزهی درسی باشد.
* به وسیلهی همهی دانشآموزان قابل انجام باشد.
* توانمندی ها، مهارتها و نقاط قوت را مشخص کند.
* دانش و مهارتهای اساسی را بسنجد، نه جزئیات و موارد پیش پا افتاده را.
* در راستای برنامهی درسی و یا مکمل آن باشد.
* ازاضطراب امتحان کم کند.
* و زمینه را بهمنظور چالش فکری و یادگیری فعال برای دانشآموز فراهم کند.
تنظیم: مریم فروزان کیا
منبع: رشد تکنولوژی آموزشی
شمارهی 1
مهر 1388
